نوع مقاله : مقاله مروری
نویسنده
کارشناسی ارشد اندیشه سیاسی اسلام، پژوهشگر تاریخ انقلاب و اندیشه متفکران مسلمان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسنده [English]
The Martyr Foundation, as a revolutionary institution dedicated to addressing the issues of martyrs during the Holy Defense era, had various units to support the families of martyrs and promote the teachings of the Holy Defense. These units utilized all available capacities to develop a culture of sacrifice and martyrdom in both quantity and quality. One of the active units of the Islamic Revolution Martyr Foundation of Behshahr in the field of propaganda and promotion of the culture of martyrs was the "Cultural Unit", and the citizens of Behshahr witnessed the cultural productions and various publications of this unit, which were used in the gatherings and ceremonies of the martyrs. The "Printing and Reproduction" department, as one of the functional areas of the Cultural Unit of the Martyr Foundation of Behshahr, worked in the field of preparation and provision of the writings of the martyrs. Considering the importance of this section in the culturalization of the values of the Sacred Defense and the institutionalization of the culture of martyrdom, the present article, with a descriptive approach and the application of library studies and oral history interviews, attempts to answer this question: What activities has the Printing and Reproduction Department of the Cultural Unit of the Islamic Revolution Martyr Foundation of Behshahr City carried out in producing documents related to the martyrs of the Sacred Defense (1980-1988)? The findings show that the Printing and Reproduction Department of the Cultural Unit of the Martyr Foundation took numerous measures in reproducing the wills and biographies of the martyrs, printing poems and cultural manuscripts of the martyrs, producing tracts and brochures related to the war and the martyrs, producing color posters, and printing advertisements and announcements for the martyrs' ceremonies.
کلیدواژهها [English]
بنیاد شهید انقلاب اسلامی از نهادهای انقلاب اسلامی است که برای رسیدگی به خانوادة شهدا، مفقودان و اسرا ایجاد شد. (ربیعی، 1379، ج. 4، ص. 431) این نهاد در اسفند ۱۳۵۸ به فرمان امام خمینی (ره) تشکیل شد و وظایف آن در فرمانی دهمادهای به مهدی کروبی ابلاغ شد. بنیاد که ابتدا متعلق به سازمان بهزیستی بود، پس از آغاز جنگ تحمیلی، با تصویب مجلس، به صورت نهادی مستقل درآمد و زیرمجموعۀ نخستوزیری قرار گرفت. طبق فرمان امام (ره)، وظایف بنیاد نیز تأمین نیازهای اقتصادی خانوادههای شهیدان و ایثارگران از مسکن، معیشت، اشتغال و اولویت در استخدام دولتی، بیمۀ درمانی، حقوق رسمی برای معلولان و نیز برای خانوادۀ شهیدان، درمان معلولان و ساختن برنامههایی در رادیو برای معلولان و خانوادۀ شهیدان بود. همچنین، بنیاد شهید با اجازۀ ولیّ فقیه میتواند به خانوادههای شهیدان اسلام در بیرون مرزهای ایران نیز کمک کند. بودجۀ بنیاد نخست از وجوه شرعی و کمکهای مردمی تأمین میشد. از سال ۱۳۶۴، با موافقت امام خمینی (ره)، بخشی از اموال مصادرهشده یا مجهولالمالک در اختیار بنیاد قرار گرفت؛ ولی طبق اساسنامۀ بنیاد، اصلیترین منبع مالی آن کمکها و اعتبارات مصوب در بودجۀ عمومی کشور است. با آغاز جنگ تحمیلی، افزون بر خانوادۀ شهیدان، خانوادههای مفقودان و اسیران نیز از خدمات رفاهی، معنوی و پزشکی این بنیاد برخوردار شدند. در طول جنگ، رسیدگی به امور جانبازان و ایثارگران به عهدۀ بنیاد شهید بود. (صالحی حاجیآبادی، 1400، ج. 2، صص. 665-668)
بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر برای پاسداشت مقام شهدا و رسیدگی به مسائل خانوادۀ شهدا، فعالیتهای متنوع فرهنگی، تبلیغی، اجتماعی، حمایتی و مشاورهای انجام میداد (قربی، 1404الف، صص. 1-14؛ قربی، 1402، صص. 1-6؛ دروازهطوس، 18/03/1403؛ نوری تیرتاشی، 07/08/1403؛ ترابی، 07/08/1403؛ قیصری، 07/08/1403) با توجه به اهمیت نقش فرهنگی و اجتماعی بنیاد شهید انقلاب اسلامی در دوران جنگ تحمیلی، لازم است عملکرد و فعالیتهای این نهاد انقلابی که از نظر امام خمینی (ره)، نهاد افضل بوده است، بررسی شود. یکی از واحدهای فعال در بنیاد شهید شهرستان بهشهر در دوران دفاع مقدس واحد فرهنگی بوده است که در زمینۀ ترویج و تبلیغ شهدا اقداماتی مختلف داشت.
از جملۀ فعالیتهای عملکردی واحد فرهنگی، چاپ و تکثیر مکتوبات شهدا برای توزیع در مراسم و مجالس شهدا در شهرستان بهشهر بود. (غلامی، 14/07/1403؛ محمدی تازهآبادی، 29/07/1403؛ محامدی، 14/07/1403؛ مشکواتی، 07/08/1403) از همین رو، مقالۀ حاضر تلاش دارد تا با کاربست مطالعات کتابخانهای، آرشیو اسناد و استعانت از مصاحبههای تاریخ شفاهی، عملکرد و فعالیتهای بخش چاپ و تکثیر واحد فرهنگی بنیاد شهید انقلاب اسلامی بهشهر در تولید مکتوبات مرتبط با شهدای دفاع مقدس (1359-1367) را بررسی کند. بررسی ادبیات پژوهش و پیشینۀ مطالعات انجامشده در زمینۀ عملکرد بنیاد شهید شهرستانها درد رابطه با تولید مکتوبات و منشورات در زمینۀ شهدا نشان میدهد تا کنون هیچ متن علمی در قالب مقاله، کتاب، طرح پژوهشی و حتی نوشتار ژورنالیستی در زمینۀ عملکرد چاپ و تکثیر واحد فرهنگی بنیاد شهید انقلاب اسلامی منتشر نشده است و در زمینۀ فعالیت و عملکرد بنیاد شهید شهرستان بهشهر در دوران دفاع مقدس، هیچ پژوهشی منتشر نشده است. لاجرم، پژوهش حاضر دارای بداعت و نوآوری است و میتواند خلأهای موجود در این زمینه را برطرف کند.
مقالۀ حاضر از نوع مطالعات توصیفی است و برای استخراج دادهها، علاوه بر مطالعات کتابخانهای و آرشیو اسناد، از روش تاریخ شفاهی و اسنادی استفاده شد. نگارنده با مراجعه به مدیران و کارمندان بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر، دادههای کیفی مرتبط با عملکرد «چاپ و تکثیر» واحد فرهنگی بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر (1359-1367) را استخراج کرده است. بعد از گردآوری مصاحبههای تخصصی از 16 نفر از کارکنان بنیاد شهید و رابطان این نهاد انقلابی، دستهبندی موضوعی و کشف الگوی عملکردی واحد فرهنگی این بنیاد انقلابی در زمینۀ مکتوبات شهدای دفاع مقدس شهرستان بهشهر انجام شد. برای جلوگیری از طولانیشدن ارجاع منابع مربوط به پروندههای سرگذشتپژوهی شهدا، در متن مقالۀ حاضر از علائم اختصاری ش (شمارۀ پرونده)، د (دفتر) و ب (شمارۀ برگ در پرونده) استفاده شده است.
تبیین فلسفۀ شهادت و ایثار، ترویج فرهنگ شهادت و ایثار و شناسایی زمینههای تقویتکنندۀ فرهنگ شهادت در جامعه، تکریم شهیدان و زنده نگه داشتن یاد آنان با معرفی آثار، وصیتها و سیرۀ معنوی آنان (صالحی حاجیآبادی، 1400، ج. 2، صص. 665-668؛ بوک، 07/08/1403؛ بهشتی، 07/08/1403؛ جباری، 07/08/1403؛ جوانمرد، 07/08/1403؛ ریاحی، 07/08/1403)، ایجاد نمایشگاههای شاهد (دروازهطوس، 18/03/1403) و برگزاری مراسم سالگرد و بازسازی مزار شهیدان و آراستن فضای شهر به نام و تصویر و آثار شهیدان از وظایف بنیاد شهید بوده و هست. (صالحی حاجیآبادی، 1400، ج. 2، صص. 668-665). در همین راستا، بنیاد شهید بهشهر در راستای «فرهنگ ایثار و شهادت توسط اجرای برنامههای فرهنگی و هنری» (قربی، 1403؛ ریاحی، 07/08/1403؛ محمدی تازهآبادی، 29/07/1403؛ جوانمرد، 07/08/1403؛ جباری، 07/08/1403؛ بوک، 07/08/1403؛ بهشتی، 07/08/1403) فعالیت فرهنگی و اجتماعی انجام میداد که از مصادیق بارز این رویکرد، تکثیر و توزیع آثار مرتبط با شهدا بود (قربی، 1404الف، صص. 14-1؛ دروازهطوس، 18/03/1403؛ محامدی، 14/07/1403؛ قیصری، 07/08/1403؛ غلامی، 14/07/1403) که در ادامه به برخی از مصادیق این فعالیتها اشاره خواهد شد.
در کنار محصولات فرهنگی مختلفی که توسط واحد فرهنگی بنیاد شهید به صورت مختصر و موجز منتشر میشد، تکثیر خلاصۀ زندگینامۀ شهدا برای مراسم تشییع و تدفین شهید انجام میشد. (قربی، 1404ت؛ محامدی، 14/07/1403؛ قیصری، 07/08/1403؛ بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1365الف، ص. 1؛ بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1362، صص. 1-4؛ بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1365ب، ص. 1؛ بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1364الف، صص. 1-5؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید عبدالرضا معلمی، ش 2/010/7/03/1، د 3، ب 107-106؛ پروندۀ سرگذشت پژوهی شهید محمود اسماعیلی گلافشانی، ش 240، د 4، ب 2) برای شهدایی که وصیتنامۀ آنها مفقود میشد، بنیاد شهید بهشهر جزوات فرهنگی از طریق گردآوری خاطرات دوستان و وابستگان شهید تدارک میدید و آن را برای مراسم استفاده میکرد. (قربی، 1404ب)
این جزوات دو الی چند صفحهای به گونهای بود که تصویر شهید با نمادهای ایثار و شهادت مانند قطرۀ خون، کبوترهای زخمی، پرچمهای عاشورایی، نیزههای خونآلود و... بر روی جزوه منتشر میشد (پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید ابراهیم نعمتی حسینآبادی، ش 01326، د 2، ب 2) و در یک الی چند برگ به صورت مختصر تحت عناوین زندگی، خلاصۀ دستنوشتهها، نامه به خانواده و گزیدۀ نصایح یا بخشی از وصیتنامه در انتهای زندگینامه قرار میگرفت. (بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1365پ، صص. 1-2؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید حسینعلی اصغرپور، ش 599، د 3، ب 64-65)
یکی از اقدامات واحد فرهنگی بنیاد شهید شهرستان بهشهر تولید پوسترهای رنگی در ارتباط با تصاویر شهدای جنگ تحمیلی بود و این واحد تلاش داشت تا با استفاده از جملات ادبی مربوط به ایثار و شهادت، تصاویر شهیدان را در اختیار مردم قرار دهد تا حتی در اماکن فرهنگی و ادارات استفاده شوند. (بنیاد شهید انقلاب اسلامی، بیتا الف، ص. 1؛ آرشیو کتابخانۀ ملی، ش ۱۱۸۹۰۵۶؛ آرشیو کتابخانۀ ملی، ش ۱۲۱۴۵۳۵؛ قربی، 1403؛ قربی، 1402)
واحد فرهنگی بنیاد شهید برای ترویج فرهنگ شهادت و پاسداشت ارزشهای شهید، اشعار شهدا و دستنوشتههای ادبی آنها را منتشر و توزیع میکرد. (پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید عبدالله نظری، ش 205، ب 2) اگر شهدای شهرستان بهشهر دارای اشعار و نوشتههای شخصی با مضامین دینی و مسائل جبهه و جنگ بودند، توسط واحد فرهنگی این نهاد انقلابی منتشر میشد. (دروازهطوس، 18/03/1402؛ جوانمرد، 07/08/1403؛ قیصری، 07/08/1403؛ محامدی، 14/07/1403؛ بوک، 07/08/1403؛ جباری، 07/08/1403؛ مشکواتی، 07/08/1403؛ ریاحی، 07/08/1403)
آمادهسازی و تکثیر شعر «سنگر» که توسط شهید فرهنگی محمود گرجی سروده شده بود، یکی از اقدامات واحد فرهنگی بنیاد شهید بود که در ضمیمۀ وصیتنامۀ این شهید منتشر شد. (گرجی، 1361، ص. 1؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید محمود گرجی، ش 652، د 2، ب 7) یکی از اشعار شهید عبدالله نظری توسط واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر منتشر شد که به قرار زیر است: به قربان خلبان، بفرمان خمینی/ به روی خاک دشمن میکشد پر/ بنازم فاتتوم و پرواز تیزش/ بریزد خون صدامین به تیرش/ برو فانتوم بکن کاخش تو ویران/ نمیدانی که شیر خوابیده ایران/ برو صدام پشیمان هستی حالا/ صدوچهل جت و فانتوم دیدی حالا/ برو فانتوم خدا بر زیر بالت/ نگهبانی بده بر انقلابت/ حالا پرچم شد ژـ 3 بدستم/ به فرمان امام سنگر نشستم/ برو صدام نو پس ماننده یزیدی/ تمام بودجه اسلام را دزدیدی/ بکوب ارتش که صدام شد فراری/ چنان شد سرنوشت شاه امریکایی/ بکوب ارتش خدا داری و ملت/ چنان بکوب بر دشمنت خوار و ذلت/ حالا ملت ایران گشته بیدار/ به یک دست اسلحه زدیگر قرآن/ حالا سرتاسر ایران بسیجه/ باید بداند کاخ جلادان با زیره». (پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید عبدالله نظری، ش 205، ب 2)
برخی از شهدای بمباران هوایی نیروگاه شهید سلیمی نکا از نیروهای فنی-مهندسی، نگهبانی و کارگری شهرستان بهشهر بودند. (محمدی تازهآبادی، 23/10/1402) برای این شهدا، زندگینامۀ مختصر و وصیتنامه توسط واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر تکثیر و توزیع شد. (بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1366، ص. 1؛ قربی، 1404پ) واحد فرهنگی بنیاد شهید در مراسم این شهدا حضور داشته و تبلیغات فرهنگی لازم را انجام داده است. در کنار تکثیر شهدای بمباران هوایی رژیم بعثی عراق، وصیتنامۀ برخی از نیروهای فنی-مهندسی این نیروگاه که دارای اصالت بهشهری بودند و در جبههها به مقام رفیع شهادت نائل آمدند، توسط بنیاد شهید بهشهر منتشر شد. (بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1364ب، صص. 1-2)
با توجه به کمبودهای دهۀ 60 در زمینۀ تولید محتوای فرهنگی و امکانات ناکافی برای تولید محصولاتی مانند ویژهنامه، واحد فرهنگی بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر برای مراسم سالگرد برخی از شهدا، ویژهنامههایی تولید میکرد که مشتمل بر زندگینامۀ مختصر، وصیتنامۀ شهید، نامهها و دستخطهای شهید و تصاویر مربوط به شهید بود. (پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید وهب صیامی گرجی، ش 667، د 2، ب 1-11؛ بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1367، صص. 1-9؛ بنیاد شهید انقلاب اسلامی، بیتا ب؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید کاظم ابراهیمپور، ش 646، د 3، ب 54) برای مراسم یادبود و سالگرد شهدای روستایی، آگهیها و مطالبی توسط خانوادۀ شهدا آماده میشد و بنیاد شهید انقلاب اسلامی با همکاری مردم روستا برای چاپ و توزیع آنها اقدام میکرد. (پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید سید مهدی مصطفوی گرجی، ش 790، د 1، ب 27؛ خانوادۀ شهدای روستای گرجیمحله، 26/01/1367، ب 1)
در ابتدای شروع جنگ تحمیلی، نهادهایی مانند بنیاد شهید و سپاه پاسداران بهشهر در تکثیر و توزیع وصیتنامۀ شهدا همکاری داشتند. (حسینی سابقی، 24/02/1403) بعد از تقویت جایگاه بنیاد شهید و شکلگیری ساختار منسجم این نهاد انقلابی، بخش اعظم وصیتنامۀ شهدای شهرستان بهشهر توسط واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر منتشر میشد و کارکنان این اداره در تهیۀ وصیتنامه، آمادهسازی، انتشار و توزیع آن اقدام میکردند. (محامدی، 14/07/1403؛ بوک، 07/08/1403؛ دروازهطوس، 18/03/1402؛ جوانمرد، 07/08/1403؛ قیصری، 07/08/1403؛ جباری، 07/08/1403؛ مشکواتی، 07/08/1403؛ ریاحی، 07/08/1403؛ بهشتی، 07/08/1403؛ محمدی تازهآبادی، 29/07/1403؛ نوری تیرتاشی، 07/08/1403؛ ترابی، 07/08/1403؛ غلامی، 14/07/1403)
برای چاپ وصیتنامۀ برخی از نیروهای نظامی و انتظامی، واحد فرهنگی سپاه پاسداران و سایر نهادهای انتظامی مشارکتهایی داشتند و در برخی مواقع، مستقلاً به چاپ وصیتنامهها، گزیدههای وصیتنامه و زندگینامۀ شهدای نظامی شهرستان بهشهر اقدام میکردند. (نک: آرشیو کنگرۀ سرداران شهید استان مازندران)
گاهاً برای برخی از شهدا، واحد فرهنگی بنیاد شهید واحد تهران همکاری داشت و برخی از تولیدات فرهنگی شهدا مانند وصیتنامهها و زندگینامۀ مختصر آنها را تکثیر میکرد و در اختیار واحد فرهنگی بنیاد شهید شهرستان بهشهر قرار میداد تا در مراسم و مجالس شهید استفاده شود. (پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید سید عبدالحسین خواه، ش 3507، د 1، ب 20)
واحد فرهنگی بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر در چاپ و تکثیر اعلامیۀ مجلس ترحیم شهدا مشارکت میکرد (قربی، 1404الف، صص. 1-14؛ بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1361الف، ص. 1؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید علیجان جبرائیلی، ش 647، د 1، ب 26؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید میرزاعلی ابراهیمی رستمی، ش 607، د 1، ب 16؛ محامدی، 14/07/1403؛ بوک، 07/08/1403؛ دروازهطوس، 18/03/1402؛ جوانمرد، 07/08/1403؛ قیصری، 07/08/1403؛ جباری، 07/08/1403؛ مشکواتی، 07/08/1403؛ ریاحی، 07/08/1403؛ بهشتی، 07/08/1403؛ محمدی تازهآبادی، 29/07/1403؛ نوری تیرتاشی، 07/08/1403؛ ترابی، 07/08/1403؛ غلامی، 14/07/1403) و با همکاری خانوادۀ شهدا، متن اعلامیه را آماده و منتشر میکرد تا مجلس شهدا پرشکوه برگزار شود. در این اعلامیهها، مشخصاتی مانند مکان مراسم، زمان و سخنران مجلس بیان و از مردم درخواست میشد تا در مجلس شهید حضور یابند. (بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1361ب، ص. 1؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید میرزاعلی ابراهیمی رستمی، د 1، ب 16؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید قدرت نصیری، ش 216، د 1، ب 31) این همکاری واحد فرهنگی بنیاد شهید شهرستان بهشهر با خانوادۀ شهدا برای چاپ و تکثیر اعلامیه و آگهیهای برگزاری مراسم سالگرد شهدا بعد از پایان جنگ تحمیلی ادامه پیدا کرد. (خانوادۀ شهید ابراهیمی، 1373، ص. 1؛ خانوادۀ شهید اسدی، 1379، ص. 1؛ خانوادۀ شهید اسدی گرجی، 1376، ص. 1؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید فضلالله اسدی گرجی، ش 665، د 1، ب 26)
در کنار وصیتنامه، خاطرات و زندگینامۀ شهدای دفاع مقدس، واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر برخی از نامههای شهدا که برای اعضای خانواده ارسال میشد و دارای مضامین و محتوای تربیتی، اعتقادی، دینی، اجتماعی و سیاسی بود را چاپ و تکثیر و در کنار سایر منشورات فرهنگی در مراسم شهید توزیع میکرد. محتوای برخی از نامهها سرشار از توصیههای آموزنده برای خانوادهها و جامعه در شرایط جنگ تحمیلی بود و میتوانست بر رفتار و عقاید خوانندگان اثر فرهنگی و اجتماعی داشته باشد؛ به همین دلیل، برخی از نامههای شهدا توسط واحد فرهنگی این نهاد انقلابی با همکاری خانوادۀ شهید گردآوری، تنظیم و تکثیر میشد. البته بررسی مدارک فرهنگی شهدای دفاع مقدس شهرستان بهشهر نشان میدهد این اقدام به صورت محدود انجام شده است و بخشی از نامهها در جزوات مختصر زندگینامه منتشر میشدند؛ اما به صورت موردی، نامههایی بودند که مستقلاً چاپ و تکثیر شدند تا همراه سایر منشوران فرهنگی تولیدشده برای مراسم شهید، مورد استفادۀ عموم جامعه قرار بگیرند. برای نمونه، میتوان به چاپ و تکثیر آخرین نامۀ شهید فرهنگی محمد زمان کاظمی گرجی توسط بنیاد شهید بهشهر اشاره کرد. (بنیاد شهید انقلاب اسلامی، 1360، صص. 3-1؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید محمد زمان کاظمی گرجی، د 2، ب 8-6)
برخی از پایگاههای مقاومت بسیج و انجمنهای اسلامی در نقاط مختلف شهرستان بهشهر طی دوران جنگ تحمیلی نیز جزوات و بروشورهای فرهنگی در رابطه با وصیتنامه، زندگینامه و معرفی شهدا تدارک میدیدند که برای چاپ و تکثیر این محصولات فرهنگی از واحد فرهنگی بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر کمک گرفته میشد. برای نمونه، میتوان به چاپ و تکثیر جزوۀ «زندگینامۀ برادر شهید حسین تقیزاده» اشاره کرد که توسط انجمن اسلامی و پایگاه شهید کاظمزاده زاغمرز برای مراسم این شهید آماده شده بود. (انجمن اسلامی و پایگاه شهید کاظمزاده زاغمرز، بیتا، صص. 1-5؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید حسین تقیزاده، ش 744، د 3، ب 43-45)
یکی از اقدامات بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر گزینش بخشهایی از وصیتنامۀ شهدا برای تولید محصولات فرهنگی بود (پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید قاسمعلی فخاریان، ش 61، د 2، ب 2) که این محصولات در قالبهایی مانند تراکت، دیوارنوشته، پارچهنویسی، بروشور و ویژهنامه برای شهدا و مناسبتهای دوران جنگ بود. کارکنان این اداره فرازهایی از وصیتنامۀ شهدا را گلچین میکردند و بعد از آمادهسازی به صورت تراکتها و منشورات فرهنگی، در اختیار مردم، نهادها و مراکز مختلف قرار میدادند. (پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید محمود گرجی، ش 652، د 1، ب 19) این محصولات امکان نصب در تابلوی اعلانات ادارات، چسباندن در دیوارها و توزیع در بین مردم را داشت.
برخی از محصولات فرهنگی برآمده از وصیتنامهها توسط خانوادۀ شهید گردآوری یا آمادهسازی میشد و در اختیار واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر برای چاپ و تکثیر قرار میگرفت. (خانوادۀ شهید گرجی، بیتا، ص. 1)
عملکرد واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر نشان میدهد این واحد در راستای گفتمانسازی ارزشهای انقلابی و ترویج معارف دفاع مقدس، در زمینۀ پخش تراکت، بروشور و تبلیغ فرهنگی مربوط به جبهه و جنگ و شهدا در بین مردم اقدام میکرد. (قربی، 1404الف، صص. 1-14؛ محامدی، 14/07/1403؛ بوک، 07/08/1403؛ دروازهطوس، 18/03/1402؛ جوانمرد، 07/08/1403؛ قیصری، 07/08/1403؛ جباری، 07/08/1403؛ مشکواتی، 07/08/1403؛ ریاحی، 07/08/1403؛ بهشتی، 07/08/1403؛ محمدی تازهآبادی، 29/07/1403؛ نوری تیرتاشی، 07/08/1403؛ ترابی، 07/08/1403؛ غلامی، 14/07/1403) این محصولات فرهنگی در مراسم شهدا یا مجالس مرتبط با شهید در نقاط مختلف شهرستان بهشهر توزیع میشدند.
این بروشورها و تراکتهای فرهنگی به صورت سیاه و سفید یا رنگی منتشر میشد و در تولید آنها تلاش میشد تا از جذابیتهای بصری مانند نقاشی، طراحی، اشعار و بیانات امام خمینی (ره)، جملات شهید و فرازی از وصیتنامۀ شهید استفاده شود. (قربی، 1404ب)
بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر در راستای مأموریتهای فرهنگی و رسالت سازمانی خود، از چاپ کتاب مرتبط با وصیتنامۀ شهدا حمایت میکرد. (محامدی، 14/07/1403؛ بوک، 07/08/1403؛ دروازهطوس، 18/03/1402؛ جوانمرد، 07/08/1403؛ قیصری، 07/08/1403؛ جباری، 07/08/1403؛ مشکواتی، 07/08/1403؛ ریاحی، 07/08/1403؛ بهشتی، 07/08/1403؛ محمدی تازهآبادی، 29/07/1403؛ نوری تیرتاشی، 07/08/1403؛ ترابی، 07/08/1403؛ غلامی، 14/07/1403) البته این اقدام به صورت محدود، موردی و در حد امکانات تعریفشده بر اساس رسالت سازمانی بنیاد شهید بود. (غلامی، 14/07/1403)
برای نمونه، دو جلد کتاب در زمینۀ زندگینامه و وصیتنامۀ شهدای شهرستان بهشهر با حمایت بنیاد شهید منتشر شد. (دروازهطوس، 14/07/1363) در سال 1361، کتاب پیام شهیدان بهشهر منتشر شد (موسینژاد، 1361) که اولین کتاب در زمینۀ وصیتنامۀ شهدای شهرستان بهشهر است که در اوایل جنگ تحمیلی گردآوری شد.
در راستای فرهنگسازی گفتمان ایثار و شهادت و تبیین فرامین امام خمینی (ره) در زمینۀ مسائل جبهه و جنگ، شهدا، مسائل خانوادۀ شهدا و...، اقدامات فرهنگی مانند تهیه و توزیع نشریات و کالاهای فرهنگی در دستور کار قرار داشت و واحدهای فرهنگی بنیاد شهید در سراسر کشور در این زمینه اقدام میکردند. مسئولان بنیاد در شهرستان بهشهر در امور فرهنگی به «توزیع بروشور و مجلات فرهنگی دربارۀ شهدا، فرمانهای امام خمینی (ره) و مسائل جنگ» توجه داشتند. (محامدی، 14/07/1403؛ بوک، 07/08/1403؛ دروازهطوس، 18/03/1402؛ جوانمرد، 07/08/1403؛ قیصری، 07/08/1403؛ جباری، 07/08/1403؛ مشکواتی، 07/08/1403؛ ریاحی، 07/08/1403؛ بهشتی، 07/08/1403؛ محمدی تازهآبادی، 29/07/1403؛ نوری تیرتاشی، 07/08/1403؛ ترابی، 07/08/1403؛ غلامی، 14/07/1403) رصد و پایش تولیدات واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر نشان میدهد در ایام مختلف، شعارهای انقلابی در قالبهای تراکت و پوستر تکثیر و توزیع میشد. برای نمونه، میتوان به تکثیر پوستر شعار «خدایا، خدایا، تا انقلاب مهدی خمینی را نگهدار» (بنیاد شهید انقلاب اسلامی، بیتا پ، ص. 1؛ پروندۀ سرگذشتپژوهی شهید حسین تقیزاده، ش 744، د 2، ب 2) اشاره کرد.
این مقاله تلاشی برای بررسی عملکرد واحد فرهنگی بنیاد شهید انقلاب اسلامی شهرستان بهشهر در زمینۀ «چاپ و تکثیر» منشورات و آثار مرتبط با شهدا، دفاع مقدس و انقلاب اسلامی بود. یافتههای مقاله بر اساس پروندههای سرگذشتپژوهی شهدا، اسناد مرتبط با بنیاد شهید و مصاحبهها با کارکنان این نهاد انقلابی در شهرستان بهشهر نشان میدهد واحد فرهنگی بنیاد شهید با گردآوری اسناد، مدارک، خاطرات، نامهها، دستنوشتهها و وصایای شهدای شهرستان بهشهر، تولیدات فرهنگی متنوعی را چاپ و تکثیر کرده است. بررسی منشورات تولیدشده توسط واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر نشان میدهد چاپ و تکثیر وصایای شهدا در اولویت بوده است و اگر شهدا دارای وصیتنامه بودند، این واحد آنها را منتشر و در مراسم آنها توزیع میکرد. پروندههای سرگذشتپژوهی شهدا نشان از این دارد که برای بیشتر شهدای این شهرستان، تکثیر و توزیع وصیتنامه انجام شده است و برای شهدایی که فاقد وصیتنامه بودند یا وصیتنامۀ آنها یافت نشد، منشورات جانبی مانند زندگینامه، دستنوشتهها، نامهها و خاطرات آنها به صورت جزواتی دو الی چند صفحهای منتشر میشد.
واحد فرهنگی بنیاد شهید بهشهر در زمینۀ چاپ و تکثیر وصیتنامهها، خلاصۀ زندگینامۀ شهدا، پوسترهای رنگی شهدا و بیانات امام خمینی (ره)، وصیتنامۀ شهدای بمباران نیروگاه شهید سلیمی نکا، اشعار و دستنوشتۀ شهدا، تکثیر بروشور و تراکتهای جبهه و جنگ و شهدا، تولید ویژهنامههای فرهنگی برای مجالس سالگرد شهدا، چاپ و تکثیر اعلامیههای ترحیم شهدا، تکثیر جزوات فرهنگی پایگاههای مقاومت بسیج و انجمنهای اسلامی روستاها و مساجد در زمینۀ شهدای دفاع مقدس، تکثیر بخشهایی از وصیتنامۀ شهدا به صورت تراکت و پوستر و بروشور برای انتقال پیام شهدا به جامعه اقدامات فراوانی داشت و در راستای حمایت از این اقدامات فرهنگی در جامعه طی دوران دفاع مقدس، ضمن حمایت از تولید آثار مرتبط با شهدا، در زمینۀ تدارک بروشور، نشریات و جزوات فرهنگی دربارۀ شهدا، دفاع مقدس و رهنمودهای امام خمینی (ره) فعالیت میکرد تا در فرهنگسازی ایثار و شهادت و گفتمانسازی اصول و مبانی دفاع مقدس در جامعه نقشی مؤثر داشته باشد.
)