Document Type : Original Article
Author
PhD Student in Islamic Iran, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran
Abstract
Keywords
درآمد
رادیو اصفهان، از زمان آغاز فعالیت خود در سال ۱۳۲۸، یکی از مهمترین رسانههای محلی در حوزۀ تولید و بازپخش محتوای فرهنگی و دینی در ایران بوده است. بررسی تاریخی این رسانه نشان میدهد برنامههای مذهبی، از نخستین سالهای تأسیس رادیو تا دورۀ معاصر، جایگاهی محوری در سیاستگذاری محتوایی آن داشتهاند و به عنوان یکی از ابزارهای اصلی انتقال معارف اسلامی و تقویت هویت دینی در سطح استان ایفای نقش کردهاند. این برنامهها، شامل سخنرانیهای دینی، ادعیه، محافل مذهبی و پوشش مناسبتهای آیینی، به واسطۀ گسترۀ مخاطبان و قابلیت نفوذ رادیو، سهمی قابل ملاحظه در شکلدهی به الگوهای فرهنگی و اجتماعی جامعه اصفهان داشتهاند.
مطالعۀ روند شکلگیری و تحول برنامههای مذهبی رادیو اصفهان بدون توجه به نقش شخصیتهای مذهبی و فرهنگی مؤثر در این حوزه امکانپذیر نیست. خطبایی برجسته همچون حجتالاسلام محمدتقی فلسفی و حسینعلی راشد، با ارائۀ سخنرانیهای منظم و اثرگذار، بنیانهای محتوایی این برنامهها را تقویت کردند. در دورههای بعد، فعالان رسانهای معاصر مانند حاج رضا نوایی و فرهاد آقانوری، با تجربههای عملی در حوزۀ ضبط، تهیه و تولید برنامههای مذهبی، در استمرار و توسعۀ این جریان نقش داشتهاند. روایتهای شفاهی این افراد، همراه با اسناد اداری و مکاتبات رسمی، امکان بازسازی دقیقتر ساختار نهادی و چالشهای محتوایی رادیو اصفهان را فراهم میکند.
اهمیت این موضوع زمانی برجستهتر میشود که اسناد تاریخی مرتبط با رادیو اصفهان در کنار دادههای تاریخ شفاهی قرار گیرد. اسناد موجود نشان میدهد تولید و پخش برنامههای مذهبی نه فقط یک فعالیت فرهنگی، بلکه بخشی از سیاستگذاری رسمی دولت در سطح استان بوده و در تعامل مستقیم با نهادهایی همچون استانداری، وزارت کشور، شهربانی و دستگاههای مذهبی شکل گرفته است. این اسناد، همراه با روایتهای شفاهی فعالان رادیو، چارچوبی مناسب برای تحلیل تحولات نهادی، محتوایی و مدیریتی این رسانه فراهم میکند.
پژوهش حاضر با بهرهگیری از روش تاریخ شفاهی و تحلیل اسناد، سیر تحول برنامههای مذهبی رادیو اصفهان از آغاز تا امروز را بررسی میکند. هدف این مطالعه تبیین نقش رادیو در بازتولید و تقویت فرهنگ دینی، تحلیل جایگاه شخصیتهای کلیدی در شکلدهی به محتوای مذهبی و بررسی تعامل میان نهادهای رسانهای و اداری در تولید این برنامههاست. بررسی منابع موجود نشان میدهد در پایاننامۀ مجید غلامی با عنوان «تاریخ شفاهی صداوسیمای مرکز اصفهان بعد از انقلاب اسلامی»، به برنامههای مذهبی رادیویی به طور مشخص و نظاممند اشاره نشده است. همچنین، در گزارش جزوهای احمدرضا پیکری (1368) تحت عنوان «گزارشی از اطلاعات و برنامهریزی»، صرفاً به گونهای کلی به چگونگی تولید این دسته از برنامهها اشاره شده و تحلیل یا جزئیاتی دقیقتر در این زمینه ارائه نشده است. بنابراین، پژوهش حاضر میتواند خلأ موجود در مستندسازی و تحلیل فرایند تولید برنامههای مذهبی رادیویی در صداوسیمای مرکز اصفهان را پُر کند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد رادیو اصفهان، به عنوان یک رسانۀ محلی با کارکردهای گستردۀ فرهنگی و اجتماعی، سهمی مهم در ترویج معارف اسلامی و تقویت انسجام اجتماعی در جامعۀ اصفهان داشته است و همچنان ظرفیتهایی قابل ملاحظه برای ایفای این نقش در دورههای آینده دارد.
تأسیس رادیو اصفهان
رادیو ایران در سال ۱۳۱۹ به طور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد و بهتدریج به یکی از ارکان مهم رسانهای در کشور تبدیل شد. این رسانه با هدف اطلاعرسانی و ترویج فرهنگ و هنر ایرانی، بهسرعت توانست توجه اقشار مختلف جامعه را جلب کند. سال ۱۳۲۸ با جنجالهای فراوان آغاز شد. از یک سو، بحث بر سر تشکیل مجلس مؤسسان بود و از سوی دیگر، محاکمۀ سران و اعضای حزب توده در پیش بود. (مختاری، 1388، ص. 70) پخش اعلامیۀ قوام از رادیو غوغایی به راه انداخت و شهرهای آبادان، اصفهان، اهواز، تبریز، شیراز، رشت، مشهد، کرمانشاه و همدان به صورت سراسری علیه دولت تعطیل شدند. (مختاری، 1388، ص. 82) در چنین شرایطی، رادیو اصفهان راهاندازی شد.
اینجا اصفهان است! این جمله در ساعت ۴ بعدازظهر روز بیستم دیماه سال ۱۳۲۸ خورشیدی بر زبان گویندۀ رادیو اصفهان جاری شد و در فضای اصفهان آن روزگار طنینانداز شد و تقریباً از همۀ معدود دستگاههای رادیو که در این شهر وجود داشتند، به گوش رسید. در حقیقت، بسیاری از مردم این صدا را از رادیوی همسایهها یا رادیوی قهوهخانهها و مغازههای شهر خود شنیدند و به این ترتیب، از آن روز به بعد نصف جهان نیز به صورت مستقل دارای یک فرستندۀ اختصاصی، یا به عبارت دیگر، رادیویی مستقل شد. برنامۀ این رادیو در آغاز توسط فرستندۀ ۷۵کیلوواتی لشکر اصفهان (اکنون مرکز توپخانه) که برای امور مخابراتی استفاده میشد، در هر چهارشنبهشب، از ساعت ۲۰ تا ۲۱ به مدت یک ساعت پخش میشد. بعداً، فرستنده به ۴۰۰ وات ارتقا پیدا کرد. (کاوه، 1387، ص. 78) مجری و تهیهکنندۀ این برنامه که از استودیویی کوچک به ابعاد ۴*۳ در محل کنونی موزۀ علوم طبیعی (باشگاه افسران آن روز) واقع در خیابان استانداری پخش میشد، سرهنگ زاهدی، فرماندۀ امور تبلیغاتی لشکر اصفهان بود و این برنامه با این عنوان آغاز میشد: آشنا داند صدای آشنا!
در سال ۱۳۳۷، با نصب یک فرستندۀ 1کیلوواتی موج متوسط در خیابان بیسیم فعلی، پخش برنامههای رادیو اصفهان با ۴ ساعت برنامه شروع شد که بعداً به ۶ ساعت در روز افزایش یافت. چهار سال بعد، یعنی ۱۳۴۱، ساختمان جدید ادارۀ انتشارات و رادیو در خیابان آذر به عنوان بخش تولید رادیو مورد بهرهبرداری قرار گرفت. در این ساختمان، یک استودیو برای پخش و دو استودیو برای ضبط برنامهها آماده شد که به جدیدترین دستگاههای فنی و ضبط امپکس مجهز بودند. همزمان با گشایش استودیوهای جدید، فرستندۀ ۱۰کیلوواتی موج متوسط رادیو اصفهان در محل بیسیم خیابان بزرگمهر نیز آغاز به کار کرد و ساعات پخش برنامهها روزانه به ۱۶ ساعت افزایش یافت و فرستندۀ 1کیلوواتی قدیم به عنوان رزرو در نظر گرفته شد.
در سال ۱۳۵۰، رادیو و تلویزیون در هم ادغام شدند و سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران به وجود آمد. ساختمان پخش رادیو و تلویزیون در محل بوستان سعدی و پل فلزی مورد بهرهبرداری قرار گرفت؛ اما تولید در همان محل سابق، یعنی در طبقۀ فوقانی ساختمان ادارۀ انتشارات و رادیو واقع در خیابان آذر، باقی ماند. (پیکری، 1368، صص. 35-36)
در این رهگذر، کمکم تغییری در پخش برنامهها به وجود آمد؛ به این صورت که بخشی از برنامهها که قبلاً به صورت ضبطشده پخش میشد، به صورت زنده اجرا شد. به این ترتیب، برنامۀ زندۀ صبحگاهی (از ساعت ۶ تا ۹ بامداد) و برنامۀ جُنگ زایندهرود از ساعت ۱۹ تا ۲۰ و نیز برنامۀ راه شب از ساعت ۲۴ تا ۶ بامداد به کنداکتور برنامههای رادیو اصفهان افزوده شدند و پخش برنامههای رادیو اصفهان ۲۴ساعته شد. (پیکری، 1368، ص. 36) رادیو اصفهان در آن زمان برنامههای خود را از طریق دو فرستندۀ یادشدۀ 1 و ۱۰ کیلوواتی موج متوسط ردیف ۲۷۲ متر برابر ۱۰۰۰ کیلوهرتز پخش میکرد. در تاریخ ۶ بهمن ۱۳۵۴، دو فرستندۀ اف.ام. هر یک به قدرت 1 کیلووات در اصفهان آغاز به کار کردند که یکی روی فرکانس ۱۸/۱۰۰ مگاهرتز صدای اصلی فیلمهای تلویزیونی و دیگری به عنوان برنامۀ دوم یا شبکۀ دوم روی فرکانس ۰۵۶/۹۰ مگاهرتز استفاده شد.
در سال ۱۳۵۰، ساختمان پخش رادیو به بلوار سعدی (پارک کورش سابق) منتقل میشود، ولی تولید رادیو در همان محل سابق خیابان آذر باقی میماند. بر اساس مستندات، زمین یادشده در زمان ریاست آقای کیا (مدیر رادیو اصفهان در آن زمان) از شهردار وقت اصفهان، آقای بهمن رضانیا، به رادیو و تلویزیون واگذار میشود که هماکنون در تصرف صداوسیماست و وظیفۀ پخش رادیو و تلویزیون به عهدۀ آن مکان است. (فتاحی، 1403، مصاحبه) طبق بررسیهای انجامشده در تاریخ ۶/۱۱/۵۴، دو فرستندۀ اف.ام. هر یک به قدرت 1 کیلووات، یکی روی فرکانس ۱۸/۱۰۰ و دیگری روی فرکانس ۵۶/۹۰ مگاهرتز، در محل پخش، بوستان سعدی راهاندازی میشوند که یکی از آنها صدای اصلی فیلمهای تلویزیونی را پخش میکرد و دیگری مورد استفادۀ رادیو قرار میگرفته است. (ابراهیمیان، 1403، مصاحبه) در سال ۱۳۵۴، زمین ایستگاه رادیویی حبیبآباد که در حدود ۳۰کیلومتری اصفهان واقع شده بود، از طرف منابع طبیعی به رادیو و تلویزیون واگذار شد که به ساخت ایستگاه رادیویی موج متوسط در آن محل منجر شد. (مسجدجامعی، 1379، صص. 443-444)
آغاز برنامههای مذهبی رادیو اصفهان
با آغاز به کار رادیو اصفهان، این رسانه به طور ویژه بر روی برنامههای مذهبی تمرکز کرد. در سالهای ابتدایی تأسیس، رادیو اصفهان با پخش دعاها، سخنرانیها و برنامههای مذهبی ویژه، سعی در جذب مخاطبان مذهبی داشت. این برنامهها به ویژه در ایام محرم و رمضان که اوج نیاز به محتوای مذهبی در جامعه احساس میشد، مورد استقبال گستردۀ مردم قرار میگرفتند.
رادیو اصفهان در تلاش بود تا با ترکیب محتوای مذهبی و فرهنگی، به ترویج آموزههای اسلامی کمک کند. به همین منظور، برنامههای خود را با دقت و حساسیت طراحی میکرد و میزبان شخصیتهای مذهبی معتبر از جمله خطبای مشهور و مداحان برجسته بود. این افراد با سخنرانیهای تأثیرگذار خود، توانستند پیوندی عمیقتر بین مردم و آموزههای دینی برقرار کنند و به تقویت هویت مذهبی و فرهنگی جامعه کمک کنند.
از جملۀ برنامههای ابتدایی، میتوان به پخش سخنرانیهای مذهبی، دعاهای روزانه و مناسبتهای خاص اشاره کرد که به عنوان منابع معتبر برای کسب آگاهیهای دینی و اجتماعی به شمار میرفتند. این برنامهها نه فقط به آموزش مفاهیم دینی کمک میکردند، بلکه فضایی برای تبادل افکار و نظرات مذهبی نیز فراهم میآوردند. به علاوه، رادیو اصفهان با ایجاد فضای معنوی و مذهبی، به گسترش فرهنگ اسلامی در میان مردم کمک کرد. این رسانه با پخش برنامههای ویژه در ایام خاص، مانند شبهای قدر و مراسمهای عزاداری، به نوعی نقش تسهیلگر در برگزاری مناسبتهای مذهبی ایفا کرد. این فعالیتها به طرزی قابل ملاحظه به تقویت پیوندهای اجتماعی و همبستگی میان افراد جامعه کمک کردند.
با گذشت زمان و با افزایش تنوع برنامهها، رادیو اصفهان به مرجعی معتبر برای کسب اطلاعات و آگاهیهای دینی تبدیل شد؛ به طوری که در اذهان عمومی، این رسانه به عنوان یک پایگاه فرهنگی و دینی شناخته شد که میتواند در شکلگیری هویت فرهنگی و مذهبی جامعه تأثیرگذار باشد. این روند نه فقط به تقویت باورهای دینی مردم کمک کرد، بلکه به ایجاد فضایی برای همبستگی اجتماعی و فرهنگی در میان اقشار مختلف جامعه انجامید.
در نهایت، میتوان گفت تأسیس رادیو اصفهان و آغاز برنامههای مذهبی، به عنوان یک نقطۀ عطف در تاریخ رسانهای ایران نه فقط بر ترویج آموزههای اسلامی تأثیرگذار بود، بلکه به عنوان یک مرجع معتبر و قابل اعتماد در امر اطلاعرسانی و آموزش دینی شناخته شد. این روند زمینهساز تأثیراتی عمیقتر در آینده و شکلگیری هویت مذهبی و فرهنگی مردم استان اصفهان و حتی کشور شد.
نقش رسانهای شخصیتهای مذهبی در تاریخ رادیوی ایران
برنامهسازی رادیویی در ایران، به ویژه از دهۀ ۱۳۲۰ خورشیدی، عرصۀ تعامل جدی با گفتمان دینی شد. شخصیتهای مذهبی حاضر در این رسانه، نه صرفاً به عنوان مبلغان سنتی، بلکه به مثابۀ برنامهسازانی اثرگذار ظاهر شدند که با درک ظرفیتهای رسانۀ شنیداری، گامهایی مؤثر در ساختاردهی به محتوای مذهبی رادیو برداشتند. بررسی این تأثیر بیش از آنکه معطوف به شخصیتهای خاص باشد، میتواند الگوهای برنامهسازی دینی در تاریخ رادیوی ایران را روشن کند.
آغاز همکاری رادیو با گفتمان دینی و ساختار برنامهسازی
نخستین گامهای نظاممند در این مسیر به دعوت رادیو ایران از حسینعلی راشد در سال ۱۳۲۰ برمیگردد. آنچه در اینجا حائز اهمیت است، نه صرفاً محتوای سخنرانیها، بلکه شکلگیری یک برنامۀ ثابت و منظم در جدول پخش رادیویی است. از ۱۶ بهمن ۱۳۲۰، سخنرانیهای راشد به عنوان یک آیتم هفتگی (جمعهشبها) و همچنین، در مناسبتهای سوگواری، تثبیت شد. (راشد، ۱۳۸۷، ص. ۲۸) این اقدام نقطۀ عطفی در حرفهایسازی برنامههای مذهبی بود؛ زیرا برای نخستینبار، محتوای دینی قالبی منظم و تکراری یافت که میتوانست با مخاطب رابطۀ مستمر برقرار کند. موفقیت این برنامه به حدی بود که متن آن در جراید منتشر میشد که نشان از بازخورد قوی و گسترش دامنۀ تأثیر آن فراتر از شنوندگان مستقیم رادیو داشت. (عابدینی، ۱۳۸۹، ص. ۲۳۰)
نوآوری در فرمت پخش: از استودیو تا مسجد
تحولی دیگر در برنامهسازی رادیویی با ورود حجتالاسلام محمدتقی فلسفی در سال ۱۳۲۷ رخ داد. فلسفی برخلاف رویۀ معمول، از پذیرش دعوت رادیو برای سخنرانی در استودیو خودداری کرد و شرط حضور در رادیو را پخش زنده از مسجد مطرح کرد. (روحانی، ۱۳۸۲، صص. ۱۲۱-۱۲۸) این ابتکار نه فقط یک تغییر مکانی ساده، بلکه تحولی در سبک برنامهسازی بود که پیامدهای رسانهای مهمی داشت:
این فرمت (پخش زنده از مسجد شاه - امام خمینی) سالها به عنوان یک الگوی موفق در برنامهسازی رادیویی تداوم یافت.
برنامهسازی در بستر تحولات اجتماعی و چالشهای تولید
یکی از ویژگیهای برنامهسازی دینی آن دوره ورود به مسائل روز و عدم انفعال در برابر جریانهای اجتماعی بود. در سال ۱۳۳۴، برنامههای فلسفی، با طرح انتقاداتی علیه نفوذ بهائیان در ساختار اداری کشور، به موضوعی داغ تبدیل شد. (رجبی، ۱۳۸۲، ص. ۳۴۱) این رویکرد که مرز میان برنامۀ مذهبی و گفتمان سیاسی-اجتماعی را درنوردیده بود، با واکنش نهادهای حاکمیتی مواجه شد و پخش سخنرانیهای وی متوقف شد. (روحانی، ۱۳۸۲، ص. ۱۲۸)
این واقعه از نظر برنامهسازی رادیویی واجد نکاتی قابل تأمل است:
ادامۀ تولید و نشر مکتوب به مثابۀ بایگانی رسانهای
با وجود وقفه در پخش زنده، فعالیت رادیوییِ شخصیتهایی همچون راشد به مدت ۳۷ سال بدون وقفه ادامه یافت. بخشی مهم از دستاورد برنامهسازی آن دوران به مرحلۀ پساتولید و نشر مکتوب بازمیگردد. انتشار مجموعههای بیستجلدی از سخنرانیهای راشد توسط انتشارات محمدی در دهههای ۴۰ و ۵۰، و همچنین، چاپ آخرین مجموعۀ سخنرانیهای او مربوط به سالهای ۱۳۵7-۱۳۵6 توسط مؤسسۀ اطلاعات در سال ۱۳۸۱ (عابدینی، ۱۳۸۹، ص. ۲۳۱) نشان از آن دارد که برنامهسازی رادیوییِ صرف به تولید یک گنجینۀ مکتوب انجامیده است. این کتابها نه فقط به عنوان یادگاری از یک برنامۀ رادیویی، بلکه به عنوان اسناد تاریخی از سبک و سیاق برنامهسازی دینی در دوران پهلوی باقی ماندهاند.
تصویر 1- نامۀ درخواست از دکتر علی امینی، نخستوزیر وقت، نسبت به ادامۀ سخنرانیهای حجهالسلام فلسفی
در سند شمارۀ ۱۹۶ خطاب به دکتر علی امینی، نخستوزیر وقت، نسبت به قطع سخنرانیهای جناب آقای فلسفی در روزهای ماه مبارک رمضان از مسجد سلطانی اعتراض کردهاند و خواستار ادامۀ این سخنرانیها و پخش آن از رادیو به تمام نقاط کشور شدهاند.
ساختار مدیریتی و تأثیر آن بر تولید برنامههای مذهبی
نظام مدیریتی رادیوی اصفهان نقشی کلیدی در استمرار و جهتدهی به برنامههای مذهبی داشته است. بررسی ادوار مدیریتی نشان میدهد ساختار تولید، از الگوی متمرکز بر گزارشگری در دهۀ ۱۳۶۰، بهتدریج به سوی تولید برنامههای ترکیبی و تخصصی سوق یافته است. فهرست مدیران این مرکز از ابتدای دهۀ ۱۳۶۰ شامل چهرههایی مانند تلاتوف (طیبنیا)، منصوری، اصغر محزونی و در ادامه، اثنیعشران، ملکاحمدی، آلمختار، گوهری و یوسفی بوده است. (زارع شریف، ۱۴۰۴، مصاحبه) این تغییرات مدیریتی نه فقط بر ساختار اداری، بلکه بر اولویتدهی به تولید برنامههای زنده یا ضبطی، میزان بودجۀ تولید و نحوۀ تعامل با کارشناسان دینی تأثیر مستقیم گذاشته است.
نقطۀ عطف در تحول زیرساختی این مرکز راهاندازی ساختمان تولید خواجو در سال ۱۳۷۵ و به تبع آن، ۲۴ساعتهشدن پخش رادیو اصفهان در سال ۱۳۹۲ بود. (آلمختار، ۱۴۰۴، مصاحبه) این رویدادها، به عنوان مؤلفههای سختافزاری، امکان افزایش ساعت پخش، تنوعبخشی به قالبها و تولید برنامههای زندۀ بیشتر را فراهم آوردند. در همین دوره، معاونان صدا، از جمله آقابابالو، گوهری و فضلالله صابر به عنوان نخستین معاونان، و سپس طباطبایی، هاتف و پرورش، عهدهدار نظارت بر محتوای تولیدی شدند. (یوسفی، ۱۴۰۴، مصاحبه)
گونهشناسی برنامههای مذهبی و تحول در فرمت تولید
برنامههای مذهبی رادیوی اصفهان را میتوان به چند گونۀ اصلی تقسیم کرد که هر یک تاریخچۀ خاص خود را در تولید داشتهاند:
شبکۀ کارشناسی و تأثیر آن بر غنای محتوایی
یکی از مؤلفههای اصلی تداوم و مشروعیت برنامههای مذهبی بهرهمندی از کارشناسان دینی با سطوح مختلف حوزوی و دانشگاهی بوده است. در این دوره، گروهی از حجج اسلام و علمای شاخص اصفهان، همچون رحیمیان، گرجی، ابطحی، میردامادی، مهدوی، نیلیپور، معمار منتظرین، سالک، فعال، اژهای، رهبر، بهشتینژاد، کشکولی، طباطبایی و نیز چهرههای دانشگاهی مانند دکتر غلامی (رئیس وقت گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی اصفهان)، به عنوان کارشناسان ثابت یا مهمان در برنامهها حضور داشتند (آلمختار، ۱۴۰۴، مصاحبه؛ راستاد، ۱۴۰۴، مصاحبه) این شبکۀ گسترده نه فقط به اعتبار علمی برنامهها میافزود، بلکه امکان تولید محتوای متنوع در حوزههای اخلاق، فقه، تفسیر و معارف را فراهم میکرد.
نکتۀ جالب توجه تغییر در شیوۀ همکاری با این کارشناسان در طول زمان است. در حالی که در دهۀ ۱۳۷۰ بیشتر برنامهها به صورت تولیدی (ضبطی) و با هماهنگی قبلی با علما تولید میشدند، در دهۀ ۱۳۸۰ و به ویژه با ۲۴ساعتهشدن رادیو، برنامههای زنده با حضور مستقیم کارشناسان در استودیو افزایش یافتند. (راستاد، ۱۴۰۴، مصاحبه) این تغییر، ماهیت برنامهسازی را از قالبی صرفاً آموزشی به سمت گفتوگویی تعاملی و پاسخگو به مسائل لحظهای مخاطب سوق داد.
فرایند تولید و نقش عوامل فنی و انسانی
برنامهسازی مذهبی در رادیوی اصفهان همواره مرهون همکاری گروهی از نویسندگان، گویندگان، صدابرداران و تدوینگران بوده است. برای نمونه، برنامۀ «بر آستان نیاز» که از سال ۱۳۷۵ به تهیهکنندگی احمد زارع شریف تولید میشد، دارای نویسندۀ مشخص (صدیقه رستاخیز)، گویندۀ ویژه (رضا حقشناس) و گزارشگر (محمدابراهیم زرگرزاده) بود. (زارع شریف، ۱۴۰۴، مصاحبه) همچنین، افرادی مانند محسن راستاد، مسعود سلیمانی، فرهاد آقانوری، مجید مقبل و هاتفالحسینی از جملۀ تهیهکنندگان فعال در حوزۀ برنامههای اذانگاهی بودند. (یوسفی، ۱۴۰۴، مصاحبه) در میان پیشکسوتان فنی، افرادی مانند آقابابالو که سالها بهتنهایی و از نویسندگی تا اجرا، صدابرداری و تهیهکنندگی را در برنامههای سحرگاهی عهدهدار بودند، نقشی بیبدیل در تداوم تولید داشتند. (آقابابالو، ۱۴۰۴، مصاحبه)
تحلیل اسناد تاریخی مرتبط با برنامههای مذهبی رادیو اصفهان
تصویر 2- درخواست بودجه برای تبلیغات دینی رادیو در ماه مبارک رمضان
سند شمارۀ 3/145 از مجموعۀ اسناد استانداری استان دهم نمونهای گویا از همکاری ساختاری میان نهادهای مذهبی و اداری در دهههای گذشته است. این سند که خطاب به استاندار وقت، جناب آقای فولادوند، تنظیم شده، نشان میدهد تبلیغات دینی در ماه مبارک رمضان نه فقط یک فعالیت فرهنگی، بلکه یک اقدام رسمی و سازمانیافته بوده است. در متن سند، گروهی از شخصیتهای مذهبی برجسته، با تأکید بر «بهموقعبودن» تبلیغات دینی، از استاندار درخواست کردهاند بودجۀ لازم برای اجرای این برنامهها از محل مناسب تأمین شود. همچنین، حضور آقای مجاهد، رئیس تبلیغات اصفهان، به عنوان مسئول پیگیری امور، بیانگر نقش فعال دستگاه اداری در اجرای سیاستهای مذهبی است. (مسجدجامعی، 1379، ص. 422) این سند نشان میدهد در آن دوره، تبلیغات دینی بخشی از سیاست فرهنگی رسمی استان بوده و با هماهنگی کامل میان امام جمعه، علمای محلی و استانداری پیش میرفته است. امضای چهار شخصیت مذهبی در پایان سند — میر محمدمهدی امامجمعۀ اصفهان، عبدالجواد کلباسی، محمدباقر کلباسی و حاج محمدحسین نجفی — نشاندهندۀ اجماع مذهبی و حمایت اجتماعی از این درخواست است. از نظر جامعهشناسی تاریخی، این سند بیانگر آن است که نهادهای مذهبی در تصمیمسازیهای فرهنگی نقش مستقیم داشتهاند و دولت نیز در تأمین منابع و اجرای برنامهها با آنان همراه بوده است.
این نوع اسناد تصویری روشن از تعامل دولت و دین در سطح محلی ارائه میکنند و نشان میدهند چگونه سیاستگذاری فرهنگی در ایران معاصر، به ویژه در مناسبتهای مذهبی، بر پایۀ همکاری و همافزایی میان نهادهای رسمی و مذهبی شکل گرفته است.
تصویر 3- گزارشی محرمانه از ادارۀ اطلاعات شهربانی کل کشور به نخستوزیر دربارۀ احتمال تعطیلی مغازهها در اعتراض به قطع برنامۀ اذان
سند شمارۀ ۱7۳، صادره از ادارۀ اطلاعات شهربانی کل کشور و خطاب به نخستوزیر وقت، یکی از نمونههای مهم اسناد محرمانۀ اداری در دهۀ ۱۳۵۰ شمسی است. این سند که با مهر «محرمانه» و شمارۀ ثبت ۱۲۹۹۴ در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۵۳ اندیکس شده است، به موضوع «برنامهها و تجسس» اشاره دارد و در قالب یک گزارش امنیتی یا اطلاعاتی تنظیم شده است. (مسجدجامعی، 1379، ص. 607)
این سند، با اشاره به انتشار شایعاتی برای حذف برنامۀ اذان ظهر از رادیو، موجب دستاویزی جدید برای مخالفان اصلاحات دولت شد که کاسبان را تحریک و به تعطیلی مغازهها تشویق میکردند.
تصویر 4- نامۀ استاندار اصفهان به نخستوزیر در اردیبهشت ۱۳۳۳ دربارۀ نواقص رادیو و درخواست رسیدگی فوری
سند شمارۀ ۱۴۵ مکاتبهای رسمی از سوی استانداری استان دهم (اصفهان) با نخستوزیری در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۳۳ است که در آن، بهصراحت به وضعیت نابسامان رادیو اصفهان اشاره شده است. در این سند، استاندار وقت، امیرقاسم فولادوند، با لحنی انتقادی و هشدارآمیز، از نبود بودجه، تجهیزات و امکانات اولیه برای ادارۀ رادیو شکایت کرده و خواستار رسیدگی فوری دولت شده است. (مسجدجامعی، 1379، ص. 420)
بر اساس متن سند، مرکز پخش صدا در محل سازمانخانه قرار داشته که فاصلهای بیش از ۶ کیلومتر با شهر داشته و هیچ وسیلۀ نقلیهای برای اعزام گویندگان و خطاطان وجود نداشته است. بسیاری از عوامل اجرایی بدون دریافت حقوق مشغول به کار بودهاند و حتی رئیس ادارۀ تبلیغات فقط حقوقی اندک دریافت میکرده است. استاندار در پایان هشدار میدهد ادامۀ این وضعیت «مطابق شئون دولت نیست» و خواستار اعزام مأمور ویژه برای بررسی و برطرفکردن نواقص شده است.
این سند، از نظر جامعهشناسی تاریخی، نشاندهندۀ چالشهای زیرساختی رسانهای در ایران دهۀ ۱۳۳۰ و همچنین، اهمیت رادیو به عنوان ابزار تبلیغاتی و فرهنگی در استانهای حساس مانند اصفهان است. لحن صریح و انتقادی سند بیانگر فشارهای محلی بر دولت مرکزی برای تأمین منابع و توجه به رسانههای منطقهای است. همچنین، این سند نمونهای از تعامل میان نهادهای اجرایی محلی و دولت مرکزی در حوزۀ سیاستگذاری فرهنگی و رسانهای محسوب میشود.
تأثیر برنامههای مذهبی بر جامعه
برنامههای مذهبی در صداوسیما طی دهههای گذشته یکی از ابزارهای اصلی بازتولید و تقویت هویت دینی و فرهنگی جامعه ایرانی بودهاند. این برنامهها با ارائۀ محتوای آموزشی در حوزههای اخلاق، تاریخ اسلام و مباحث فقهی، نقشی مهم در ارتقای سواد دینی و تثبیت ارزشهای فرهنگی ایفا کردهاند. در دورههای خاص مذهبی مانند رمضان و محرم، این برنامهها با ایجاد فضای معنوی مشترک، به تقویت انسجام اجتماعی و افزایش مشارکت جمعی در آیینهای دینی کمک کردهاند.
علاوه بر کارکرد هویتی، برنامههای مذهبی بستری برای گفتوگو و تبیین مسائل دینی و اجتماعی فراهم میکنند و از طریق حضور کارشناسان و صاحبنظران، به ارتقای آگاهی عمومی و گسترش فرهنگ گفتوگو یاری میرسانند. این برنامهها همچنین با ارائۀ اطلاعات مستند و قابل اعتماد، میتوانند در کاهش برداشتهای افراطی و تقویت فهم متعادل از آموزههای اسلامی مؤثر باشند. در مجموع، تأثیر برنامههای مذهبی چندبُعدی است و از تقویت هویت دینی تا ارتقای آگاهی اجتماعی و افزایش همبستگی جمعی را در بر میگیرد.
چالشها و انتقادات
با وجود کارکردهای مثبت، برنامههای مذهبی با چالشهای ساختاری و محتوایی قابل ملاحظهای مواجه هستند. نخست، کمبود تنوع موضوعی و تکرار الگوهای سنتی موجب کاهش جذابیت و محدودشدن دامنۀ مخاطبان، به ویژه در میان نسل جوان، شده است. دوم، انعطافناپذیری در قالبهای تولید و اتکای مداوم به فرمتهای کلاسیک مانع نوآوری و انطباق با نیازهای رسانهای معاصر است.
چالش دیگر تأثیرپذیری از فشارهای سیاسی و اجتماعی است که میتواند دامنۀ موضوعهای قابل طرح را محدود کند و اعتماد مخاطبان را کاهش دهد. همچنین، عدم بازنمایی تنوع مذهبی و فرهنگی جامعه یکی از انتقادات جدی نسبت به این برنامههاست. ضعفهای فنی و محتوایی، کمبود سرمایهگذاری در تولید حرفهای و فقدان نظام مؤثر بازخوردگیری از مخاطبان نیز از دیگر مشکلات ساختاری این حوزه به شمار میروند. این چالشها نشان میدهند استمرار اثرگذاری برنامههای مذهبی نیازمند اصلاحات اساسی در سیاستگذاری، تولید و ارزیابی است.
آیندۀ برنامههای مذهبی در صداوسیما
آیندۀ برنامههای مذهبی در صداوسیما وابسته به توانایی این رسانه در انطباق با تحولات اجتماعی، فرهنگی و فناوری است. برای حفظ کارآمدی، ضروری است تا این برنامهها از قالبهای سنتی فاصله بگیرند و به سمت نوآوری در محتوا، زبان و فرم حرکت کنند. توجه به نیازهای نسل جوان، استفاده از سبکهای ارتباطی معاصر و رسیدگی به مسائل روز از الزامات اساسی تحول در این حوزه هستند.
بهکارگیری فناوریهای نوین رسانهای و بهرهگیری از ظرفیت شبکههای اجتماعی میتواند دامنۀ مخاطبان را گسترش داده و امکان تعامل دوطرفه را فراهم کند. ارتقای کیفیت تولید از طریق استفاده از متخصصان، پژوهشهای علمی و استانداردهای حرفهای نیز برای حفظ اعتبار و اثربخشی برنامهها ضروری است. در نهایت، ایجاد سازوکارهای نظاممند برای دریافت و تحلیل بازخورد مخاطبان میتواند به بهبود مستمر محتوا و افزایش کارآمدی برنامههای مذهبی کمک کند. موفقیت آیندۀ این برنامهها در گرو توانایی آنها در پاسخگویی به نیازهای متغیر جامعه و بهرهگیری از ظرفیتهای رسانهای نوین خواهد بود.
نتیجه
یافتههای این پژوهش نشان میدهد رادیو اصفهان، از زمان تأسیس تا دورۀ معاصر، نقشی ساختاری و پایدار در تولید و بازپخش محتوای مذهبی در سطح استان ایفا کرده است. تحلیل اسناد اداری و روایتهای تاریخ شفاهی نشان میدهد برنامههای مذهبی این رسانه نه فقط بخشی از سیاستگذاری فرهنگی دولت در سطح محلی بودهاند، بلکه در تعامل مستمر با نهادهای مذهبی، اداری و رسانهای شکل گرفتهاند. استمرار این برنامهها طی دهههای مختلف بیانگر وجود یک الگوی نهادی نسبتاً ثابت در تولید محتوای دینی است که تحت تأثیر عوامل مدیریتی، فنی و اجتماعی قرار داشته است.
بررسی نقش شخصیتهای مذهبی و فعالان رسانهای نشان میدهد کیفیت و جهتگیری محتوای مذهبی رادیو اصفهان تا حد زیادی وابسته به حضور و مشارکت افراد تأثیرگذار بوده است. خطبایی برجسته همچون فلسفی و راشد در دورههای اولیه و فعالانی مانند نوایی و آقانوری در دورههای بعد، در شکلدهی به ساختار محتوایی و تثبیت جایگاه برنامههای مذهبی نقش تعیینکننده داشتهاند. این امر نشان میدهد تولید برنامههای مذهبی در رادیو اصفهان، علاوه بر ساختار نهادی، به سرمایۀ انسانی متخصص و تجربهمحور نیز وابسته بوده است.
اسناد تاریخی بررسیشده در این پژوهش نشان میدهد رادیو اصفهان در دورههایی با محدودیتهای جدی مالی، فنی و سازمانی مواجه بوده است؛ با این حال، استمرار تولید برنامههای مذهبی و استقبال مخاطبان از آنها بیانگر کارکرد اجتماعی و فرهنگی این رسانه در تقویت هویت دینی و انسجام اجتماعی است. این یافتهها تأکید میکند رادیو اصفهان، به عنوان یک رسانۀ محلی، توانسته است فراتر از نقش اطلاعرسانی، در بازتولید ارزشهای دینی و شکلدهی به حافظۀ فرهنگی جامعه نقشآفرینی کند.
در مجموع، نتایج این پژوهش نشان میدهد مطالعۀ برنامههای مذهبی رادیو اصفهان نه فقط برای شناخت تاریخ رسانهای استان اهمیت دارد، بلکه میتواند به درک بهتر سازوکارهای تولید محتوای دینی در رسانههای محلی ایران کمک کند. همچنین، با توجه به تحولات رسانهای در عصر دیجیتال، بازاندیشی در الگوهای تولید و بازپخش محتوای مذهبی در رادیو اصفهان میتواند زمینهساز ارتقای کارآمدی این رسانه در دورههای آینده باشد.
)